Plastik Borularda Birleştirme Presli Bağlantı Yöntemleri

20 Aralık 2020 Dergi: Kasım-Aralık 2020

Plastik esaslı borular, kimya ve malzeme bilgisi ile üretim teknikleri geliştikçe, neredeyse her türlü tesisat uygulamalarında yer alan göreceli ucuz, korozyon riski olmayan ve özellikle kimyasallarla problemsiz çalışabilen malzemelerdir. Sıcaklık ve basınç değerlerine göre tümü aynı kategoride olmamasına rağmen birçok tesisat için çeşitlerinden biri veya birkaçı uygulamada kendine yer bulmuştur.
Plastik esaslı ve termoset borular, neredeyse tüm tesisat türlerinde bir veya birkaçı tüm basınç sınıflarında kullanılmaktadır.
Temel olarak sınırlı sayıda olan plastik boru 90ºC sıcaklığa kadar çalışma şansı olmasına rağmen 60 ºC’ye kadar ve düşük basınç değerlerinde neredeyse plastik esaslı boruların hepsi kullanılmaktadır.
-5 ºC dereceden itibaren plastik esaslı borular klorür malzemesinin atmosfer şartlarında malzeme moleküler bağlantılarında oluşan deformasyon nedeni ile düşük don sıcaklık başlangıcı olan +4 ºC’den alt sıcaklıklarda kırılganlık başlar.
Sıhhi tesisat sistemlerine 10 ºC kadar olan su sıcaklığında tüm borular problemsiz olarak kullanılırken, sıcaklık 90 ºC’ye yaklaştıkça kullanılabilir boru cinsi ve bağlantı tipleri de azalmaktadır. Benzer konu sıcaklığa bağlı olduğu kadar basınç ile de çok ilintili olması nedeni ile 0-5 Bar arasında tüm plastik esaslı borular kullanılırken üzerindeki basınç değerlerinde solvent ile füzyon kaynaklı bağlantılar öne çıkmaktadır.
Termal su tesisatında neredeyse tek tercih olan plastik esaslı borular 65 ºC’ye kadar olan sıcaklıklarda tüm bağlantı tipleri ile kullanım mümkündür. Termal su büyük çaplı boru tesisatında termoset CTP boru farklı reçine tercihleri ile 45ºC sıcaklığına kadar kullanılabilir.
Soğutma su tesisatında -5 ºC ile 60 ºC arası kullanım söz konusu iken, kalorifer tesisatında ve düşük sıcaklık tesisatında 20-90 ºC arasında CTP kullanılamaz.
Yakıt tesisatında 20 ºC ve 90 ºC arasında sadece iki cins boru kullanılabilirken, basınçlı hava ve vakum tesisatında 20 ºC de 0,2 MPa üzerinde sadece sınırlı sayıda boru cinsi kullanılır.
Detaylı boru özellikleri ve çalışma sıcaklık ile basınç değerleri için mutlaka imalatçı katalogları ve tavsiyesi göz önünde bulundurulmalıdır. Ayrıca daha önce de belirtildiği üzere mutlaka kullanılan kimyasal akışkanlar konusunda da imalatçı tavsiyesi ve bağlantı elemanları kullanılan çalışma basıncı dâhil tavsiye alınmalıdır.
Plastik boru birleştirme metotları da benzer şekilde değişime uğramaktadır.

Basınç ve Sıcaklık İlişkisi
Plastik boru uygulamalarında “Basınç – sıcaklık” bağlantısına çok dikkat etmek gerekir. Zira diğer metal borulardan farklı olarak sıcaklık artışlarında, basınç dayanımı hızla azalmaktadır. Borular için maksimum emniyetli çalışma basıncı genellikle 20 °C'deki basınç değeri verilmiştir.

Birleştirme Presli Bağlantı Yöntemleri
Plastik borularda uygun presli bağlantı yöntemini üreticinin talimatlarını ve basınç/sıcaklık değerini dikkate alarak seçmek gereklidir. Ana birleştirme presli bağlantı yöntemleri şunlardır:

PVC Bağlantı Presli Bağlantı Yöntemleri
PVC plastik boru sistemleri bağlantıları soket kaynak, soket yapıştırma, dişli, flanş bağlantı veya mekanik kaplin ile yapılır. İstisna olarak manşon, vana ve dişli bağlantısı olan ekipmanlar daha sonra sökülebilmesi için dişli veya flanş yapılır. Bu bağlantılara diş açılır ve arka tarafı tekrar kaynak edilir.
PVC çekme borular ise sıkıştırma bağlantı usulü ile monte edilir. Boruların bağlantı teknikleri için üreticinin talimatlarını esas almak ve basınç/sıcaklık değerini dikkate alarak uygun presli bağlantı yöntemi kullanmak gereklidir.

CPVC Bağlantı Presli Bağlantı Yöntemleri
CPVC Plastik boru sistemleri bağlantı usulleri soket kaynak, flanş bağlantı veya mekanik kaplin ile yapılır. İstisna olarak manşon, vana ve dişli bağlantısı olan ekipmanlar daha sonra sökülebilmesi için dişli veya flanş yapılır. Bu bağlantılar diş açılır ve arka tarafı tekrar kaynak edilir.

PVDF Bağlantı Presli Bağlantı Yöntemleri
PVDF plastik boru sistemleri bağlantı presli bağlantıları termal alın kaynağı füzyon tekniği ile soket ısıtma kaynak füzyon tekniği ile veya soket elektrik rezistans füzyon kaynağı ile bağlantı yapılır. İstisna olarak manşon, vana, dişli veya flanş bağlantısı olan ekipmanlar daha sonra sökülebilmesi için dişli veya flanş yapılır. Bu bağlantılar diş açılır ve arka tarafı tekrar kaynak edilir.
PVDF çekme borular ise sıkıştırma bağlantı Presli Bağlantı yöntemi ile monte edilir. Boruların bağlantı teknikleri için üreticinin talimatlarını esas almak ve basınç/sıcaklık değerini dikkate alarak uygun Presli Bağlantı Yöntemi kullanmak gereklidir.

ABS Bağlantı Presli Bağlantı Yöntemleri
ABS Plastik Boru sistemleri bağlantı presli bağlantı yöntemleri kimyasal eritici çözelti (Solvent) sertleştirici ile yapılır. İstisna olarak, vana veya flanş bağlantısı olan ekipmanlar daha sonra sökülebilmesi için flanş bağlantı yapılır.

PE Bağlantı Presli Bağlantı Yöntemleri
PE Plastik Boru sistemleri bağlantı Presli Bağlantı yöntemleri termal alın kaynağı füzyon tekniği ile soket ısıtma kaynak füzyon tekniği ile ve/veya soket elektro füzyon kaynağı ile bağlantı yapılır. İstisna olarak vana, flanş bağlantısı olan ekipmanlar daha sonra sökülebilmesi için dişli polistren bağlantı elemanları ile veya flanşla yapılır.
PVDF çekme borular ise sıkıştırma bağlantı usulü ile monte edilir. Boruların bağlantı teknikleri için üreticinin talimatlarını esas almak ve basınç/sıcaklık değerini dikkate alarak uygun presli bağlantı yöntemi kullanmak gereklidir.

Kauçuk / Elastomer Bağlantı Presli Bağlantı Yöntemleri
Kauçuk elastomerik çekme hortumlar yekpare olarak gereken uzunlukta kesilerek ve uç kısmına bağlantı adaptörü takarak, dövme (swaged), kıvrılmış (crimped), sokma (insert), içten genişleterek sıkıştırma bağlantı presli bağlantı yöntemleri ile monte edilir. Boruların bağlantı teknikleri için üreticinin talimatlarını esas almak ve basınç/sıcaklık değerini dikkate alarak uygun presli bağlantı yöntemi kullanmak gereklidir.

CTP Bağlantı Presli Bağlantı Yöntemleri
CTP borular ASTM F477’e uygun kauçuk elastomerik conta, ASTM D4161 şartlarını karşılayan eksenel olarak sınırlanmamış çan ve tıkaç contalar ile birleştirilir. ASTM D3754’e göre üzerine yatırma tekniği ile veya ASTM D3754’e göre çan tapa birleştirme üzerine yatırma tekniği ile veya ASTM D3754’e göre yapıştırıcı ile çan ve tapa birleştirmesi veya flanş bağlantı presli bağlantı yöntemleri kullanılarak monte edilir.

DC Çift Cidarlı Boru Bağlantı Presli Bağlantı Yöntemleri
Tesisatta kullanılan akışkanın niteliğine bağlı olarak seçilen borular için bağlantı elemanları malzeme özelliklerine göre fabrika üretimidir. Tüm ikinci cidar bağlantı elemanları ise iç taşıyıcı boruların bağlantı elemanlarının hareketlerine sorun çıkarmayacak şekilde bütünleşik olarak kullanılırlar. Sabitleme noktaları taşıyıcı boruların tüm kullanım süresince sorunsuz hizmet verebilecek ve gelen kuvvetleri yenebilecek et kalınlığında sistem oluşturmalıdır.
Dirsekler iki ucundan sabitlenmelidir. Te parçaları her iki doğrultuda ana gidiş ve branşman sabitlenmelidir.
Kaynak: MTMD Tesisat Boru ve Bağlantı Elemanları El Kitabı
https://www.mtmd.org.tr/kitap/TesisatBoruveBaglantiElemanlariElKitabi/



Söyleşi